4. Þjóðin kýs um samninginn

Loforðið sem liggur fyrir

Opinbera kynningarefni kosninganna segir það beint: „Ríkisstjórnin hefur boðað að ef samningar náist við ESB þá verði haldin önnur þjóðaratkvæðagreiðsla um það hvort Ísland eigi að samþykkja aðildarsamninginn og gerast þar með aðildarríki að ESB.“1

Þetta er skýrt fyrirheit og það er ástæða til að taka það alvarlega. Það er samt loforð ríkisstjórnar, ekki lagaleg skylda.

Bindandi þjóðaratkvæðagreiðsla er ekki í boði

Kosningin 29. ágúst er ráðgefandi. Það er ekki ákvörðun ríkisstjórnarinnar heldur leiðir það af kosningalögum.2

Sama gildir um seinni atkvæðagreiðsluna, og hún yrði það líka þótt þingmeirihluti vildi annað. Ástæðan er sú að Alþingi getur ekki með venjulegum lögum bundið hendur sínar eða annarra handhafa ríkisvalds. Í greinargerð Alþingis með lögunum um framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslna stendur þetta orðrétt: „Til þess að niðurstaðan bindi hendur löggjafans þyrfti að koma til breyting á stjórnarskránni.“3

Stjórnlaganefnd komst að því sama: þjóðaratkvæðagreiðslur sem ekki byggjast á heimild í stjórnarskrá eru „eingöngu pólitískt bindandi“, og til að niðurstaða þeirra bindi ríkisvaldið „verða reglur um þjóðaratkvæðagreiðslur að koma fram í stjórnarskrá“.4

Þrjú tilvik, og ekkert þeirra á við

Stjórnarskráin mælir sjálf fyrir um bindandi þjóðaratkvæðagreiðslu í nákvæmlega þremur tilvikum:5

• þegar forseti er leystur frá embætti að kröfu Alþingis, samkvæmt 11. gr.
• þegar forseti synjar lagafrumvarpi staðfestingar, samkvæmt 26. gr.
• þegar breyta á kirkjuskipun ríkisins, samkvæmt 79. gr.

Aðildarsamningur við Evrópusambandið er ekki þar á meðal. Þetta er því ekki spurning um vilja þingsins eða um orðalag í þingsályktun. Þetta er stjórnskipuleg staðreynd sem stæði óbreytt þótt allir 63 þingmenn vildu annað.

Hvað þetta þýðir í reynd

Það þýðir ekki að þjóðin fái ekki að ráða. Ráðgefandi atkvæðagreiðsla sem fer fram með skýrri spurningu og góðri kjörsókn hefur mikið pólitískt vægi og það er dýrt fyrir stjórnmálamenn að hunsa hana.

En munurinn skiptir máli þegar fólk metur hvað það er að kjósa um. Loforð um aðra atkvæðagreiðslu er loforð. Það er ekki trygging sem hægt er að sækja fyrir dómstólum.

Af hverju seinna atkvæðið er annars eðlis

Núna er kosið um hvort spyrja eigi. Þá yrði kosið um svarið.

Í fyrra skiptið er verið að meta afstöðu til aðildar í grundvallaratriðum. Í því seinna lægi fyrir skjal með tölum, dagsetningum, aðlögunartímum og hugsanlegum sérlausnum. Það er ólík spurning og hún kallar á ólíkt mat.

Það sem gerist ef þjóðin segir nei

Þá er málinu lokið á því skrefi. Samningur sem þjóðin hafnar verður ekki fullgiltur af Íslands hálfu og aðild tekur ekki gildi.

Þetta hefur gerst annars staðar. Noregur samdi um aðild ásamt Austurríki, Finnlandi og Svíþjóð og skrifaði undir aðildarsamninginn. Í þjóðaratkvæðagreiðslu 28. nóvember 1994 sögðu 52,2 prósent nei og 47,8 prósent já, með 89 prósenta kjörsókn.6

Noregur fullgilti samninginn því ekki. Ráð Evrópusambandsins orðar afleiðinguna beint í ákvörðun sinni 1. janúar 1995: Noregur hafði ekki afhent fullgildingarskjöl sín í tæka tíð og varð þar með ekki aðildarríki þann dag.7 Hin þrjú ríkin gengu inn. Noregur hafði áður hafnað aðild í atkvæðagreiðslu 25. september 1972.6