5. Stjórnarskrá breytt

Af hverju þarf að breyta henni

Opinbera kynningarefni kosninganna svarar þessu án fyrirvara: „Í íslensku stjórnarskránni er ekki að finna stoð fyrir því framsali ríkisvalds sem fælist í aðild Íslands að ESB.“2

Viðræður mega fara fram án breytingar. Aðild getur ekki tekið gildi án hennar.

Þetta er ekki ný niðurstaða. Stjórnlaganefnd komst árið 2011 að því að aðild myndi „án vafa fela í sér framsal á löggjafarvaldi, framkvæmdarvaldi og dómsvaldi til yfirþjóðlegra stofnana“ og að stjórnarskrána þyrfti að breyta til að heimila það.3

Hvernig stjórnarskrá er breytt

Leiðin er aðeins ein og hún er löng. Hana er að finna í 79. gr. stjórnarskrárinnar.1

1. Alþingi samþykkir breytinguna.
2. Þing er rofið þegar í stað.
3. Almennar alþingiskosningar fara fram.
4. Nýkjörið Alþingi samþykkir nákvæmlega sama texta, óbreyttan.
5. Forseti staðfestir og breytingin verður gild stjórnskipunarlög.

Þrepin þrjú sem varða þingið eru þau sömu og Landskjörstjórn lýsir: meirihluti Alþingis samþykkir, alþingiskosningar fara fram, og eftir kosningarnar þarf meirihluti Alþingis að samþykkja breytinguna aftur.2

Þess vegna er þetta þyngsta skrefið

Þingrof er ekki óvenjulegt í sjálfu sér. Forseti getur rofið Alþingi hvenær sem er að tillögu forsætisráðherra, og það hefur verið gert.

Það sem er óvenjulegt hér er að þingrofið er skylda en ekki val. Um leið og Alþingi samþykkir stjórnarskrárbreytingu er þinginu slitið og kosið upp á nýtt. Sá meirihluti sem samþykkir breytinguna leggur þar með eigin þingsæti undir í kosningum sem hann hefði annars ekki þurft að boða til.

Afleiðingin er sú að eitt þing ræður þessu ekki. Nýir kjósendur og nýtt þing koma inn í ákvörðunina á milli umferða, og breyting sem fyrra þingið samþykkti getur fallið á því síðara.

Hvað stæði í breytingunni

Danmörk gefur vísbendingu um hvers konar ákvæði þyrfti: afmarkaða heimild til að fela alþjóðastofnun tilteknar valdheimildir, með strangari samþykktarskilyrðum en gilda um venjuleg lög. Danmörk heimilar slíkt framsal í 20. gr. stjórnarskrár sinnar og krefst þess að fimm sjöttu hlutar þingmanna samþykki, eða að málið fari í þjóðaratkvæði.4

Þetta er samanburður, ekki íslensk tillaga. Hann segir hvað slík ákvæði gera annars staðar. Hann segir ekkert um hvað Alþingi myndi leggja til.